Ο Raimondo di Sangro, ο πρίγκιπας πίσω από το παρεκκλήσι

Μια πρόωρη αρχή

Ο Raimondo di Sangro γεννήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 1710 στο Torremaggiore, στην Puglia, όπου η οικογένεια κατείχε το μεγαλύτερο μέρος των εκτάσεών της. Η μητέρα του, Cecilia Gaetani dell'Aquila d'Aragona, πέθανε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, πριν εκείνος γίνει ενός έτους. Ο πατέρας του, Antonio, Δούκας του Torremaggiore, περνούσε μεγάλα διαστήματα μακριά από την Ιταλία, και το αγόρι ανατράφηκε από τον παππού του Paolo, τον έκτο πρίγκιπα, στο οικογενειακό παλάτι στην Piazza San Domenico Maggiore στη Νάπολη.

Ήταν σαφώς προικισμένος. Ο βιογράφος του Giangiuseppe Origlia έγραψε για τη λαμπρότητα του πνεύματός του και την αξιοσημείωτη οξύνοιά του, και στάλθηκε στο ιησουιτικό κολέγιο στη Ρώμη, τότε το πιο prestigioso σχολείο του είδους του. Εκεί διακρίθηκε στη φιλοσοφία και τις γλώσσες, κατακτώντας τουλάχιστον οκτώ, και σπούδασε πυροτεχνική, φυσικές επιστήμες, υδροστατική και στρατιωτική αρχιτεκτονική.

Σε ηλικία δεκαέξι ετών ανέλαβε τον τίτλο, αφού ο πατέρας του παραιτήθηκε από αυτόν. Μέχρι το 1737 είχε εγκατασταθεί μόνιμα στο παλάτι στη Νάπολη, τότε πρωτεύουσα ενός νέου βασιλείου υπό τον Κάρολο των Βουρβόνων. Παντρεύτηκε την ξαδέλφη του Carlotta Gaetani, και ο φιλόσοφος Giambattista Vico έγραψε ένα σονέτο για το ζευγάρι.

Ο στρατιώτης και εφευρέτης

Ο νεαρός πρίγκιπας γρήγορα έγινε γνωστός ως εφευρέτης. Το 1729 σχεδίασε μια πτυσσόμενη σκηνή για μια θεατρική παράσταση. Μέχρι το 1739 είχε κατασκευάσει μια υδραυλική συσκευή και ένα αρκεβούζιο που μπορούσε να πυροδοτήσει είτε με μπαρούτι είτε με πεπιεσμένο αέρα, το οποίο παρουσίασε στον βασιλιά. Το 1741 επινόησε ένα κανόνι που ζύγιζε σημαντικά λιγότερο από άλλα του τύπου του και έβαλλε μακρύτερα.

Ήταν επίσης εν ενεργεία στρατιώτης. Ως συνταγματάρχης ενός επαρχιακού συντάγματος πολέμησε στη μάχη του Velletri εναντίον των Αυστριακών το 1744, και το 1747 δημοσίευσε ένα εγχειρίδιο ασκήσεων πεζικού που κέρδισε τον έπαινο του Λουδοβίκου ΙΕ' της Γαλλίας και του Φρειδερίκου Β' της Πρωσίας. Το 1740 έγινε Ιππότης του Τάγματος του San Gennaro, μια τιμή που προοριζόταν για έναν στενό κύκλο γύρω από το στέμμα.

Η περιέργειά του έτρεχε προς κάθε κατεύθυνση. Το μουσείο αναφέρει πυροτεχνήματα σε χρώματα που δεν είχαν ξαναδεί, ένα αδιάβροχο ύφασμα που έδωσε στον βασιλιά, φάρμακα, και μια μέθοδο εκτύπωσης πολλών χρωμάτων με ένα μόνο πέρασμα του πιεστηρίου χρησιμοποιώντας διατάξεις που σχεδίασε ο ίδιος. Αργότερα ήρθαν τεχνητά πετράδια και χρωματιστά μάρμαρα, πειράματα αφαλάτωσης θαλασσινού νερού, και ένα μεγάλο μουσικό ρολόι στη μικρή γέφυρα που κάποτε ένωνε το παλάτι του με το παρεκκλήσι.

Το σκάνδαλο του 1751

Το 1743 ο πρίγκιπας έγινε δεκτός στην Accademia della Crusca, την αυθεντία για την ιταλική γλώσσα. Τον επόμενο χρόνο έλαβε παπική άδεια να διαβάζει απαγορευμένα βιβλία, και διάβασε ευρέως: τους Γάλλους φιλοσόφους, τους ριζοσπάστες στοχαστές του πρώιμου Διαφωτισμού, τους αλχημιστές, και τη μασονική παράδοση.

Το 1750 έγινε Μεγάλος Διδάσκαλος της ναπολιτάνικης στοάς των Ελευθεροτεκτόνων. Το 1751 ο Πάπας Βενέδικτος ΙΔ' καταδίκασε την Ελευθεροτεκτονική, και ο βασιλιάς Κάρολος ακολούθησε με διάταγμα. Ο πρίγκιπας δεν είχε άλλη επιλογή από το να απαρνηθεί.

Την ίδια χρονιά το δικό του πιεστήριο τύπωσε το πιο διάσημο βιβλίο του, που συνήθως αποκαλείται Lettera Apologetica. Στην επιφάνεια ήταν μια υπεράσπιση μιας μελέτης του quipu, των καταγραφών με κόμπους των Ίνκας. Στην πράξη εκτεινόταν σε πολλά επικίνδυνα θέματα και παρέθετε πολλούς αντισυμβατικούς συγγραφείς. Οι κριτικοί το χαρακτήρισαν βούρκο αίρεσης, και η Εκκλησία το έβαλε στον Index των απαγορευμένων βιβλίων, όπου παρέμεινε παρά την έφεση του πρίγκιπα στον πάπα.

Απογοητευμένος, στράφηκε προς τα μέσα, σε αυτό που αποκαλούσε πειραματική φυσική. Κάτω από το παλάτι του εγκατέστησε έναν μεγάλο κλίβανο και ένα χημικό εργαστήριο, και από εκεί προήλθαν επιστολές για ένα μυστηριώδες αέναο φως, που στάλθηκαν στον Φλωρεντινό λόγιο Giovanni Giraldi και αργότερα δημοσιεύτηκαν στα γαλλικά για τον φυσικό Jean-Antoine Nollet.

Χτίζοντας το παρεκκλήσι

Το οικογενειακό παρεκκλήσι ήταν παλαιότερο από τον πρίγκιπα. Ξεκίνησε γύρω στο 1590 ως ένα μικρό αναθηματικό παρεκκλήσι, Santa Maria della Pietà, και επεκτάθηκε το 1613 από τον Alessandro di Sangro, Πατριάρχη Αλεξανδρείας, σε οικογενειακό μαυσωλείο. Ο Raimondo κληρονόμησε το περίγραμμά του και από τη δεκαετία του 1740 ξεκίνησε να μεταμορφώσει πλήρως το εσωτερικό.

Εργάστηκε όπως έκανε τα πάντα: προσωπικά και με λεπτομέρεια. Διατήρησε την απλή μονόκλιτη αίθουσα με τέσσερις καμάρες σε κάθε πλευρά, αλλά τη γέμισε με νέα έργα από τους καλύτερους γλύπτες και ζωγράφους που μπορούσε να βρει, και προμήθευσε υλικά δικής του επινόησης. Η τοιχογραφία του θόλου από τον Francesco Maria Russo, η Δόξα του Ουρανού, ζωγραφίστηκε το 1749 με χρώματα που παρασκεύασε ο πρίγκιπας, και το μουσείο σημειώνει ότι είναι ακόμη εντυπωσιακά φωτεινά.

Ακολούθησαν τα μεγάλα γλυπτά: η Αιδώς του Antonio Corradini το 1752, αφιερωμένη στη μητέρα που ποτέ δεν γνώρισε· ο Χριστός με το Πέπλο του Giuseppe Sanmartino το 1753· η Απογοήτευση του Francesco Queirolo το 1753 και 1754, αφιερωμένη στον πατέρα του. Γύρω τους ήρθαν οι άλλες Αρετές από τους Queirolo, Celebrano και Persico.

Ακόμη και οι λεπτομέρειες φέρουν τις εφευρέσεις του. Ο δικός του τάφος, σχεδιασμένος το 1759, έχει μια ανάγλυφη επιγραφή που δεν δείχνει σημάδια σμίλης, φτιαγμένη με μια χημική μέθοδο που επινόησε. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1760 ο Francesco Celebrano έστρωσε ένα δάπεδο λαβυρίνθου από ένθετο μάρμαρο χρησιμοποιώντας μια μέθοδο που του είχε εξηγήσει ο πρίγκιπας. Στη διαθήκη του ζήτησε από τους κληρονόμους του να μην αλλάξουν τίποτα στη διάταξη.

Ένα δωμάτιο με μήνυμα

Το μουσείο περιγράφει το παρεκκλήσι ως έναν ευγενή μαυσωλείο και ταυτόχρονα ναό μύησης. Κάθε έργο είχε τον ρόλο του σε ένα συνολικό σχέδιο για το οποίο οι ίδιοι οι καλλιτέχνες πιθανότατα δεν είχαν ενημερωθεί.

Μέρος του συμβολισμού είναι προφανές. Η Μετριοφροσύνη και η Απογοήτευση τιμούν τη μητέρα και τον πατέρα του. Οι Αρετές που παρατάσσονται κατά μήκος του κεντρικού κλίτους συνδυάζονται με τους τάφους των προγόνων του. Άλλες αναγνώσεις είναι πιο αμφιλεγόμενες. Η καλυμμένη με πέπλο γυναίκα της Μετριοφροσύνης έχει ερμηνευτεί ως αλληγορία της Σοφίας και έχει συνδεθεί με την καλυμμένη Ίσιδα. Η Απογοήτευση, ο άνδρας που ελευθερώνεται από ένα δίχτυ με τη βοήθεια ενός φτερωτού ιδαίτερου, έχει ερμηνευτεί ως εικόνα μασονικής μύησης: το δέσιμο των ματιών αφαιρείται, τα μάτια ανοίγουν σε ένα νέο φως. Το τρίγωνο στο κέντρο του θόλου και το δάπεδο με τον λαβύρινθο φέρουν νοήματα ταυτόχρονα στη χριστιανική, την κλασική και τη μασονική παράδοση.

Δεν χρειάζεται να αποδεχτείτε καμία συγκεκριμένη θεωρία για να νιώσετε την επίδραση. Το δωμάτιο είναι ασυνήθιστα συνεκτικό. Όλα δείχνουν κάπου, και περπατώντας μέσα του, αντιλαμβάνεστε ένα μόνο πνεύμα να τακτοποιεί ό,τι βλέπετε.

Τα τελευταία του χρόνια

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της ζωής του πρίγκιπα σημαδεύτηκαν από σοβαρά οικονομικά προβλήματα και από ψυχρότερες σχέσεις με την αυλή αφότου ο βασιλιάς Κάρολος αναχώρησε για την Ισπανία το 1759. Δεν δημοσίευσε τίποτα μετά από μια διατριβή του 1756 για έναν αρχαίο λύχνο, για να αποφύγει περισσότερες επικρίσεις, αλλά συνέχισε τα πειράματά του και την αλληλογραφία του με λογίους σε όλη την Ευρώπη. Ο αστρονόμος Lalande, αφού τον συνάντησε, έγραψε ότι δεν ήταν ακαδημαϊκός αλλά μια ολόκληρη ακαδημία.

Τον Ιούλιο του 1770 πραγματοποίησε τις τελευταίες θεαματικές δημόσιες εμφανίσεις του. Για αρκετές Κυριακές διέσχισε τον κόλπο της Νάπολης, από το Capo Posillipo έως το Ponte della Maddalena, με μια θαλάσσια άμαξα δικής του επινόησης που κινούνταν με τροχούς με πτερύγια. Πέθανε στο Palazzo Sansevero στις 22 Μαρτίου 1771. Σύμφωνα με τις πηγές που παραθέτει το μουσείο, η ασθένεια που τον σκότωσε προκλήθηκε από τα δικά του χημικά παρασκευάσματα.

Ο τάφος του στο παρεκκλήσι τον χαρακτηρίζει έναν εξαιρετικό άνθρωπο, προικισμένο σε ό,τι τόλμησε να αναλάβει, έναν διάσημο ερευνητή των πιο απόκρυφων μυστηρίων της Φύσης.

Ο θρύλος του πρίγκιπα

Ο Raimondo di Sangro βοήθησε να δημιουργηθεί ο δικός του μύθος. Έγραψε για τα προϊόντα της θαυμαστής ιδιοφυΐας του, ανακοίνωσε ανακαλύψεις όπως η αέναη φλόγα χωρίς να αποκαλύψει τις μεθόδους, και άνοιξε το παλάτι του σε ταξιδιώτες που έφευγαν κατάπληκτοι. Προσθέστε την ευγενή καταγωγή του, τον Τεκτονισμό του και ένα απαγορευμένο βιβλίο, και ο θρύλος ήταν αναπόφευκτος.

Με τους αιώνες σκοτείνιασε. Οι λαϊκές ιστορίες τον μετέτρεψαν σε μάγο: τον άνθρωπο που μετέτρεψε ένα πραγματικό πέπλο σε μάρμαρο, που σκότωσε δύο υπηρέτες για να φτιάξει τις Ανατομικές Μηχανές. Και οι δύο ιστορίες είναι ψευδείς. Ο Veiled Christ λαξεύτηκε από ένα μόνο τεμάχιο από τον Sanmartino, όπως δείχνει η ίδια η εντολή πληρωμής του πρίγκιπα, και οι Μηχανές φτιάχτηκαν από τον γιατρό Giuseppe Salerno, με τα αγγεία ανακατασκευασμένα σε κερί.

Στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα συγγραφείς όπως ο Luigi Capuana, ο Salvatore Di Giacomo και ο Benedetto Croce αναζωπύρωσαν το ενδιαφέρον γι' αυτόν, και τις τελευταίες δεκαετίες οι ιστορικοί έχουν τοποθετήσει το έργο του στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Η άποψη του ίδιου του μουσείου είναι ότι το μυστήριο δεν πρέπει να κρύβει τον πραγματικό άνθρωπο: έναν εκλεπτυσμένο, κοσμοπολίτη διανοούμενο μιας εξαιρετικής εποχής στη Νάπολη.

Το παλάτι δίπλα

Το παρεκκλήσι δεν προοριζόταν ποτέ να σταθεί μόνο του. Βρισκόταν δίπλα στο οικογενειακό παλάτι στην Piazza San Domenico Maggiore, και μέχρι το 1888 ένας διάδρομος συνέδεε τα δύο κτίρια. Ο πρίγκιπας μπορούσε να περπατήσει από τα εργαστήριά του και το Apartment of the Phoenix κατευθείαν στο μαυσωλείο της οικογένειάς του, και οι επισκέπτες του παλατιού έβλεπαν και τα δύο.

Το παλάτι στέκεται ακόμη στην πλατεία, σε σύντομο περπάτημα από την πόρτα του παρεκκλησιού. Η μεγαλοπρεπής πύλη του χρονολογείται από το 1621. Δεν αποτελεί μέρος του μουσείου και δεν είναι ανοιχτό ως αξιοθέατο, αλλά αξίζει μια ματιά από την πλατεία πριν ή μετά την επίσκεψή σας, έστω και μόνο για να φανταστείτε τους ταξιδιώτες του δέκατου όγδοου αιώνα που έρχονταν εδώ για να δουν τις εφευρέσεις του πρίγκιπα.

Πολλά από όσα περιέγραψαν εκείνοι οι ταξιδιώτες έχουν χαθεί. Το μεγάλο μουσικό ρολόι στη γέφυρα μεταξύ παλατιού και παρεκκλησιού, τα καμίνια, το πιεστήριο και τα περισσότερα από τα πειράματα του πρίγκιπα έχουν χαθεί. Ό,τι επιβιώνει από τον κόσμο του βρίσκεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στο παρεκκλήσι, και αυτός είναι εν μέρει ο λόγος που φέρει τόσο μεγάλο μέρος του θρύλου του.

Βλέποντάς τον στο παρεκκλήσι

Μπορείτε να βρείτε τον ίδιο τον πρίγκιπα σε αρκετά σημεία της επίσκεψής σας. Το πορτρέτο του κρέμεται στο παρεκκλήσι, ζωγραφισμένο από τον Carlo Amalfi. Ο τάφος του, κοντά στο πέρασμα προς την Underground Chamber, είναι το λιτό μνημείο με τη λιτή επιγραφή, πλαισιωμένο από όπλα, πανοπλίες, βιβλία, γνώμονες και μια υδρόγειο, με το διακριτικό της Order of San Gennaro να κρέμεται από τη μία πλευρά.

Μπροστά από τον τάφο, κοιτάξτε κάτω: μερικές πλάκες από το δάπεδο με τον λαβύρινθό του σώζονται στο πέρασμα. Περισσότερα κομμάτια βρίσκονται στην Underground Chamber, όπου οι δύο Ανατομικές Μηχανές που αγόρασε και ανέθεσε στέκονται στις προθήκες τους. Και πάνω από όλα βρίσκεται ο θόλος, που ακόμη λάμπει στα χρώματα που έφτιαξε ο ίδιος.