De Anatomische Machines onder de Cappella Sansevero

Wat u zult zien

De Machines staan in de Ondergrondse Kamer, een ruimte onder de kapel die aan het einde van de museumroute wordt bereikt. Er zijn er twee, elk in een eigen glazen kast: het skelet van een man en het skelet van een vrouw, beide rechtopstaand.

Wat hen buitengewoon maakt, zijn niet de botten maar wat hen omringt. Elk skelet draagt een vrijwel volledig arterioveneus systeem, het netwerk van bloedvaten dat door het lichaam loopt, van de grote vaten van de borstkas tot fijne draden in de handen en voeten. In de schedel volgen de vaten het gezicht en de tong. Het effect is dat van een menselijke figuur getekend in rode en blauwe lijnen.

Ze zijn ongemakkelijk, en dat is de bedoeling. Ze zijn ook, zodra de eerste schok voorbij is, opmerkelijke stukken achttiende-eeuwse wetenschap. De meeste bezoekers brengen slechts enkele minuten in de kamer door, maar het loont om langer te kijken naar de handen en het hoofd, waar het fijnste werk zit.

Als u met kinderen op bezoek gaat, is het de moeite waard om hen vooraf iets te vertellen. De Machines zijn niet bloederig, er is geen vlees, maar het zijn echte menselijke skeletten, en sommige jongere bezoekers vinden ze eerder angstaanjagend dan fascinerend.

Wie ze maakte

De Machines werden gemaakt door Giuseppe Salerno, een arts uit Palermo. Het museum citeert achttiende-eeuwse bronnen waaruit blijkt dat Raimondo di Sangro, de zevende prins van Sansevero, de mannelijke machine in 1756 kocht nadat Salerno die publiekelijk in Napels had tentoongesteld.

De prins was dusdanig onder de indruk dat hij Salerno in dienst nam, hem een aanzienlijk jaarlijks pensioen toekende, en hem opdracht gaf de tweede, vrouwelijke machine te maken.

Dat detail is belangrijk, want het plaatst de Machines waar ze thuishoren: in de wereld van de achttiende-eeuwse anatomie, waar demonstratiemodellen van het lichaam door artsen, verzamelaars en nieuwsgierigen alike werden gekoesterd. Raimondo di Sangro was alle drie. Hij leidde laboratoria onder zijn paleis, experimenteerde met scheikunde en mechanica, en had een serieuze belangstelling voor geneeskunde.

Er is een ontwerpdetail dat bevestigt dat de Machines bedoeld waren om te bestuderen. Het vrouwelijke skelet stond oorspronkelijk op een voetstuk dat helemaal rondgedraaid kon worden zodat elk deel kon worden bekeken. Dat is de taal van een anatomisch lesmodel, niet van een rariteitenkabinet.

Het Appartement van de Feniks

De Machines waren niet gemaakt voor de kapel. Ze werden aanvankelijk bewaard in een kamer van het paleis van de prins aan de Piazza San Domenico Maggiore, het Appartement van de Feniks genaamd.

Dat weten we omdat reizigers ze daar beschreven, en omdat een anonieme achttiende-eeuwse gids over het paleis en de kapel, de Korte Notitie over Wat te Zien is in het Huis van de Prins van Sansevero, ze vermeldt. Die gids beschrijft de Machines tot in detail, van de vaten van het hoofd tot die van de tong. Ook staat erin dat aan de voeten van de vrouw het kleine lichaam van een foetus lag, met de open placenta verbonden door de navelstreng.

De naam van de kamer is het even stilstaan waard. De feniks is de vogel die uit zijn eigen as herrijst, een oud symbool van wederopstanding en onsterfelijkheid. Het museum wijst erop dat het nauwelijks toeval kan zijn geweest dat juist in een kamer met die naam twee lichamen van aderen en botten werden ondergebracht. De prins hield ervan zijn bezoekers te verbazen, en hij hield van zijn symbolen.

Lang na zijn dood werden de twee Machines naar de kapel overgebracht, en zo hebben ze de tijd overleefd toen veel anders uit het paleis verloren ging. De foetus bleef zichtbaar tot een paar decennia geleden, toen hij werd gestolen.

Hoe de aderen werden gemaakt

Al meer dan twee eeuwen is de grote vraag over de Machines hoe de bloedvaten zo goed bewaard zijn gebleven. De Korte Notitie sprak van een injectie, wat suggereert dat Salerno onder leiding van de prins een stof in de vaten van twee lichamen zou hebben gespoten om ze hard en metaalachtig te maken. Dat idee, soms menselijke metallisatie genoemd, voedde generaties lang de duistere reputatie van de prins.

Het huidige antwoord is minder macaber. Volgens het museum is het bloedvatenstelsel een reconstructie, opgebouwd uit verschillende materialen waaronder bijenwas en kleurstoffen. Studies die in Engelstalige bronnen worden aangehaald, beschrijven was, ijzerdraad en zijde.

Wat nog steeds verrast, is de nauwkeurigheid. De reconstructie volgt het arterioveneuze systeem tot in de fijnste vaten en getuigt van anatomische kennis die voor die tijd zeer geavanceerd was. Het museum merkt op dat een onderzoeksgroep onlangs heeft gesuggereerd dat er vóór de reconstructie injectieproeven kunnen zijn uitgevoerd om de vaten in kaart te brengen. Dat debat is nog open. De Machines behoren, meer dan 250 jaar later, nog altijd tot de meest raadselachtige objecten van het complex.

De legende van de bedienden

Geen enkel object in Napels heeft duisterder verhalen aangetrokken. De filosoof en historicus Benedetto Croce tekende het volksgeloof op dat de prins twee van zijn bedienden liet doden, een man en een vrouw, en hun lichamen op wonderlijke wijze liet balsemen zodat alle ingewanden, slagaders en aderen zichtbaar waren.

Het is een pakkend verhaal dat eindeloos is naverteld, in reisgidsen, romans en documentaires. Maar het is een legende. Het bewijs wijst op Salerno als maker, op de mannelijke machine die in 1756 kant-en-klaar werd gekocht, en op de vaten als een wassen reconstructie in plaats van een bewaard bloedvatenstelsel.

Waarom bleef het verhaal hangen? Deels omdat Raimondo di Sangro een aura van mysterie rond alles wat hij deed aanmoedigde. Hij stond erom bekend dat hij niet wilde onthullen hoe zijn uitvindingen werkten, schreef over een eeuwige vlam en geheime processen, en was een vooraanstaand vrijmetselaar in een stad waar dat gevaarlijk was. Zijn boek, de Lettera Apologetica, werd door de Kerk verboden. Een man als hij, met twee menselijke skeletten in een kamer vernoemd naar de feniks, zou altijd legendes verzamelen.

Het is hetzelfde patroon als bij de Cristo Velato boven, waar mensen generaties lang een alchemistische verklaring verkozen boven het genie van een beeldhouwer. In beide gevallen is het ware verhaal het mooiste.

De kamer zelf

De Ondergrondse Kamer is nooit voltooid. De prins ontwierp haar als een klein grafelijk tempeltje voor zijn nakomelingen, ovaal van vorm, half boven en half onder het niveau van het schip, bedoeld om eruit te zien alsof ze uit de rots was gehouwen en verlicht door een koepel met vensters. Acht bogen zouden de marmeren kisten van de familie hebben gedragen.

In het midden, zo blijkt uit zijn brieven, was het zijn plan de Cristo Velato te plaatsen, verlicht door twee eeuwige lampen van zijn eigen ontwerp aan het hoofd en de voeten. Het is zeer onwaarschijnlijk dat het beeld ooit daarheen is verplaatst, maar een marmeren plaat in het midden van de kamer markeert de plek die hij voor ogen had.

Vandaag behoudt de kamer haar ovale vorm en herbergt ze de twee glazen vitrines en een groot fragment van de oorspronkelijke achttiende-eeuwse vloer van de kapel, het labyrintische plaveisel dat bij een instorting in 1889 werd verwoest. Het is een blik waard op weg naar de Machines: één doorlopende lijn van wit marmer die zich door blauw-wit inlegwerk slingert.

Voordat u naar beneden gaat

De kamer maakt deel uit van elk ticket. Uw toegang omvat het schip van de kapel, de Ondergrondse Kamer en de sacristie, en de route voert u in die volgorde langs alle drie.

De toegang gaat via een smalle negentiende-eeuwse wenteltrap. Het museum is duidelijk: rolstoelgebruikers en bezoekers met beperkte mobiliteit kunnen het hele schip zien, inclusief de Cristo Velato, en de sacristie, maar niet de Ondergrondse Kamer. Als iemand in uw gezelschap moeite heeft met trappen, kan die in het schip wachten terwijl de anderen naar beneden gaan.

Beneden gelden dezelfde huisregels als boven. Fotografie, video en telefoongebruik zijn nergens in het museum toegestaan, dus dit is een van die zeldzame plekken die u zult moeten onthouden in plaats van vastleggen.

Wilt u meer context, dan bestrijkt de optionele audiogids de hele route, inclusief de kamer, in ongeveer 25 minuten, in het Italiaans, Engels, Spaans, Frans of Duits. De gids wordt in het museum gehuurd en is niet bij de toegang inbegrepen.

Bezoek met kinderen

Kinderen zijn welkom in de kapel. Kinderen tot 9 jaar mogen gratis naar binnen, al hebben ook zij een plek nodig bij de boeking, en er is een audiogidsroute geschreven voor 6 tot 12 jaar, ingesproken door een personage genaamd Gennarino, de trouwe bediende van de prins.

De Anatomische Machines zijn het onderdeel om van tevoren over na te denken. Sommige kinderen zijn erdoor gefascineerd, vooral als ze al van botten, lichamen en natuurhistorische musea houden. Anderen vinden twee echte skeletten in een schemerige gewelfde kamer meer dan ze hadden verwacht. U kent uw eigen kinderen het beste. Een korte, nuchtere uitleg voordat u naar beneden gaat, helpt meestal: twee skeletten, meer dan 250 jaar geleden gemaakt zodat artsen ze konden bestuderen, met de bloedvaten in was nagemaakt.

Wil een kind liever niet naar beneden, dan is de kamer gemakkelijk over te slaan. De trap leidt vanaf het schip en de route gaat verder naar de sacristie, dus één volwassene kan boven bij de Cristo Velato wachten terwijl de anderen op bezoek gaan.

Hoeveel tijd je beneden doorbrengt

Het museum stelt geen tijdslimiet voor welk deel van het bezoek dan ook, en de Underground Chamber is klein. Vijf tot tien minuten volstaan voor de meeste bezoekers om beide vitrines en het vloerfragment goed te bekijken.

Het loont de moeite uw bezoek zo te plannen dat u dit deel niet hoeft te overhaasten. Als u een laat tijdslot hebt geboekt, bedenk dan dat de laatste toegang 30 minuten voor sluiting is, om 18:30 op een normale dag, en laat voldoende tijd over voor zowel de ruimte beneden als het schip.